فارس پیکس

کپی رایت یا حق مؤلف چیست؟ • فارس پیکس

امام حسین (ع) : بخشنده ترین مردم کسی است که در هنگام قدرت می بخشد.
پنج شنبه ۳ خرداد ۱۳۹۷

کپی رایت یا حق مؤلف چیست؟

دسته بندی : اخبار هنرمندان تاریخ : یکشنبه ۲۴ دی ۱۳۹۶

کپی انجام گرفتن یک ایده ناب بدون رعایت هیچ حق و حقوق قانونی برای مولف اتفاقی زیاد ناآسوده‌کننده هست که در ایران به کرّات رخ می‌دهد. شاید خود ما هم گاهی یک فیلم و آلبوم موسیقی ایرانی را که زحمت و هزینه زیادی برایش انجام گرفته به سادگی کپی کـــردیم بی آنکه فکر کنیم این کار تا چه حد غیراخلاقی هست. نوشتن یک کتاب، سرودن شعر، داشتن یک وب‌سایت و پایان موارد این‌چنینی می‌تواند تحت حمایت قانون قرار بگیرد و منافع مالی و غیرمالی (معنوی) فراوانی برای پدید‌آورندگان خود داشته باانجام گرفت. امروزه حقوق مالکیت فکری در دو شاخه‌ی کلی حقوق مالکیت صنعتی و حقوق مالکیت ادبی و هنری (و حقوق مرتبط) به کمک پدیدآورندگان و مبتکران مختلف آمده و راه را برای خلق آثار و ابداعات افزایش هموار کـــرده هست. در این مقاله به بررسی مفهوم کپی رایت و حقوق پدیدآورندگان آثار ادبی و هنری که یکی از انواع حقوق مالکیت فکری هست، می‌پردازیم.

کپی‌ رایت یعنی چه؟

کپی رایت یا حق مؤلف، به‌عنوان اصطلاح حقوقی، بیانگر حقوقی هست که پدیدآورندگان نسبت‌به آثار ادبی و هنری خود دارند. آثار مورد حمایت کپی رایت شامل کتاب، موسیقی، نقاشی، مجسمه، فیلم، پلن‌های کامپیوتری، پایگاه‌های داده، تبلیغات و نقشه‌ههست. درواقع طیف وسیعی از آثار، مورد حمایت حق کپی رایت قرار می‌گیرد. اما نکته اینجهست که قوانین داخلی متعدد هستند و باید دید که اثر از نظر کشوری که قرار هست در آن حمایت شود، شرایط مورد نیاز برای حمایت را دارد یا نه. قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان در ماده ۲ خود فهرستی از آثار مورد حمایت را بیان کـــرده که شامل آثار زیر هست:

  • کتاب، رساله، جزوه، نمایش‌نامه و هر نوشته‌ی دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری؛
  • شعر، ترانه، سرود و تصنیف که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر انجام گرفته باانجام گرفت؛
  • اثر سمعی و بصری به‌منظور اجرا در صحنه‌های نمایش یا پرده‌ی سینما یا پخش از رادیو یا تلویزیون که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا‌ نشر انجام گرفته باانجام گرفت؛
  • اثر موسیقی که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر انجام گرفته باانجام گرفت؛
  • نقاشی، تصویر، طرح، نقش و نقشه‌ی جغرافیایی ابتکاری و نوشته‌ها و خط‌های تزیینی و هر گونه اثر تزیینی و اثر تجسمی که به هر طریق و‌ روش به‌صورت ساده یا ترکیبی به‌وجود آمده باانجام گرفت؛
  • هر گونه پیکره (‌مجسمه)؛
  • اثر معماری از قبیل طرح و نقشه‌ی ساختمان؛
  • اثر عکاسی که با روش ابتکاری و ابداع پدید آمده باانجام گرفت؛
  • اثر ابتکاری مربوط به هنرهای دستی یا صنعتی و نقشه‌ی قالی و گلیم؛
  • اثر ابتکاری که بر پایه‌ی فرهنگ عامه (‌فولکلور) یا میراث فرهنگی و هنری ملی پدید آمده باانجام گرفت؛
  • اثر فنی که جنبه‌ی ابداع و ابتکار داشته باانجام گرفت؛
  • هر گونه اثر مبتکرانه‌ی دیگر که از ترکیب تعداد اثر از اثرهای نام‌برده پدید آمده باانجام گرفت.

امروزه با پیشرفت‌های گسترده در حوزه فناوری، نرم‌افزارها نیز تحت حمایت کپی رایت قرار گرفته‌اند و حوزه حمایت کپی رایت روزبه‌روز گسترده‌تر می‌شود.

حقوق پدیدآورنده‌ی اثر چیست؟

حق مؤلف یا کپی رایت چیست

پدیدآورنده اثر مشمول حمایت کپی رایت و دارای حقوقی هست. این حقوق به دو دسته‌ی مادی و معنوی تقسیم می‌شوند. حقوق مادی حق هستفاده‌ی مادی و بهره‌برداری مادی و مالی را به صاحب اثر می‌دهد و پدید‌آورنده می‌تواند این حقوق را انتقال بدهد و از منافع مالی آن بهره‌مند شود. حقوق معنوی از منافع غیرمالی پدیدآورنده حمایت می‌کند و غیرقابل‌انتقال هست. پدید‌آورنده می‌تواند حقوق مادی زیر را به دیگران اعطا یا بهره‌برداری‌های زیر از اثر خود را ممنوع کند:

  • حق نشر اثر به اشکال مختلف، مانند چاپ اثر یا عرضه‌ی آن به صورت صوتی؛
  • اجرای اثر به‌شکل عمومی؛
  • ضبط آن روی CD یا DVD؛
  • پخش اثر از طریق رادیو یا تلویزیون؛
  • ترجمه‌ی اثر به زبان‌های دیگر؛
  • اقتباس از اثر، به‌طور مثال فیلمی اقتباسی از یک اثر ساخته شود.

از جمله حقوق معنوی هم می‌توان به این نکته اشاره کـــرد: ادعای پدیدآوردن (خلق) اثر و مخالفت با تغییرات در کار یا اثر که می‌تواند به منطقهت پدیدآورنده لطمه وارد کند. در قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان در ماده ۳، حقوق پدیدآورنده را شامل حق انحصاری نشر و پخش و عرضه و اجرای اثر و بهره‌برداری مادی و معنوی از نام و اثر او می‌داند.

شرط حمایت از اثر چیست؟

مطابق ماده‌ی ۲۲ قانون مزبور، پدیدآورنده زمانی از حمایت قانون بهره‌مند می‌شود که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا انجام گرفته باانجام گرفت. باتوجه به این نکته که ایران به «کنوانسیون بِرن» برای حمایت از آثار ادبی و هنری نپیوسته هست، نه ما از تولیدکنندهای اثر ادبی و هنری خارجی حمایت می‌کنیم و نه در خارج از کشور از تولیدکننده محتوای ایرانی بابت ثبت در ایران حمایتی می‌شود. ثبت اثر در ایران از شرایط حمایت قانونی به‌شمار نمی‌آید. مطابق ماده‌ی ۲۱ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، پدیدآورندگان می‌توانند اثر و نام و عنوان و نشانۀ ویژه اثر خود را در مراکزی که وزارت فرهنگ و هنر (وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) باتعیین نوع آثار آگهی می‌کنند، به‌ثبت برسانند.

اثر ادبی و هنری چه مدت حمایت می شود؟

مطابق قانون ابداًح ماده‌ی ۱۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، مدت هستفاده از حقوق مادی پدیدآورندگان موضوع این قانون که پس از فوت پدیدآورنده با وصایت یا وراثت منتقل می‌شود، از تاریخ مرگ پدیدآورنده پنجاه سال هست و اگر وارثی نباانجام گرفت یا بر اثر وصایت به دیگری منتقل نشود، برای همان مدت و به‌منظور هستفاده‌ی عمومی در اختیار حاکم اسلامی (وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) قرار می‌گیرد. یعنی مطابق این ماده، مدت حمایت از حقوق مادی پدیدآورنده، مدت عمر وی و پنجاه سال پس از مرگ وی هست. به صورت حتم این مدت، هستثنائاتی نیز دارد (مانند آثار عکاسی که طبق ماده‌ی ۱۶ قانون حمایت مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، مدت حمایت سی سال از تاریخ نشر یا عرضه‌ی اثر عکاسی هست). حقوق معنوی پدیدآورنده، محدود به زمان نیست و همواره مورد حمایت قانون هست.

قوانین حمایت از آثار ادبی و هنری کدام‌اند؟

قوانین داخلی حمایت حقوق مؤلف متعدد هستند. قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸)، آیین‌نامه‌ی اجرایی قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۵۰) و قانون حمایت از پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای (مصوب ۱۳۷۹) ازجمله قوانین حمایت از حق مؤلف هستند.

منابع:

در نگارش این متن از قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ (و قانون ابداًح ماده ۱۲ همین قانون) هستفاده انجام گرفته هست.